گلچین اسرار نماز فاضل لنکرانی

۱ - ضرورت آشنایی با 1 1

این کتاب گوشه ای از این اسرار را بر طبق آیات شریفۀ قرآن کریم و روایات ائمۀ معصومین علیهم السلام آشکار نموده است.
همۀ مؤمنین و نمازگزاران باید لااقل در هر سال یک بار این اسرار را مرور کنند و مجدداً بخواند و اساساً در امور تربیتی و سیر و سلوک، باید مبانی و توصیهها را تکرار کرد تا نفس با آن خو بگیرد و ملکه آن گردد که نتیجه آن خلق اسرار جدید توسط همین نفس مهذب است.
 [اسرار و اداب نماز - مقدمه - صفحه ۱۳] 

۲ - ادله وجود اسرار نماز
ما ابتداءً باید این را روشن کنیم که آیا خارج از این فعل و وراء این عمل ظاهری (این قیام و رکوع و سجود و تشهّد و تسلیم)، اسراری وجود دارد یا نه؟ 
 باید توجّه داشته باشیم که مراد از «سرّ» در اینجا همان باطن است، سرّ به معنای نهان نیست، حتی در اینجا سرّ به معنای راز هم مراد نیست! مقصود از سرّ نماز آن حقیقتی است که ماورای این نماز در عالم دیگر تجلّی پیدا میکند. اسرار نماز یعنی بواطن نماز.
 [اسرار و اداب نماز - ۱ - ضرورت آشنایی با اسرار نماز - صفحه ۱۹] 

سؤال این است که چه دلیلی وجود دارد بر اینکه نماز دارای اسرار است؟ برای پاسخ به این سؤال سه مطلب را بیان میکنیم: 
مطلب اول وجود دلیل عقلی است مبنی براین که هر شیئی در این عالم دارای سرّ است، «لکلّ ظاهرِ باطنٌ»، بر حسب براهین عقلی که بزرگان ما در کتب فلسفی مطرح کرده اند هر وجود طبیعی در این عالم دارای یک وجود مثالی در فوق این عالم است و فوق هر موجود مثالی هم یک موجود عقلی است. این سه عالم معروف (عالم طبیعت، عالم مثال و عالم عقل) مراتبشان طولی است، به این معنا که آنچه در این عالم وجود دارد اعم از انسان، خاک، جماد، نبات و...، یک وجود مثالی و یک وجودی مافوق این وجود و یک حقیقت برتری دارد، البته هر یک در حد مرتبۀ خود.
 [اسرار و اداب نماز - ۲ - ادله وجود اسرار نماز - صفحه ۲۰] 

بر مبنای این دلیل عقلی، حتی کوچکترین عملی که انسان در این عالم انجام میدهد، حرکات و افعال او، چه افعال خوب و چه افعال بد دارای یک باطن و حقیقتی است که این حقیقت در عالم دیگر وجود دارد و روز قیامت و حتی در عالم برزخ همان حقیقت ظهور میکند، در روایات موضوعی وجود دارد به عنوان تجسّم اعمال، تجسّم اعمال حقیقت و باطن هر عملی است که انسان آن را ایجاد میکند.
 [اسرار و اداب نماز - ۲ - ادله وجود اسرار نماز - صفحه ۲۰] 

بر حسب همین برهان عقلی که هر ظاهری، باطنی دارد و هر شهودی یک غیبی دارد، نماز هم باطنی دارد.
 [اسرار و اداب نماز - ۲ - ادله وجود اسرار نماز - صفحه ۲۰] 

و اساساً ظواهر عبادات برای رسیدن به بواطن و حقایق آنها است.
و ما میخواهیم به وسیلۀ این ظاهر به آن باطن برسیم.
 [اسرار و اداب نماز - ۲ - ادله وجود اسرار نماز - صفحه ۲۱] 

۳ - اهمیت درک باطن نماز

قرآن کریم هم در آیات متعددی برای هر شیئی در این عالم طبیعت، ملکوتی را بیان فرموده است. آنجا که میفرماید: «فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ» ؛ منزه است خدایی که ملکوت هر چیزی در قبضۀ قدرت اوست. این آیه دلالت دارد هر شیئی که در این عالم وجود دارد دارای ملکوت است، ملکوت یعنی همان باطن شیئ، زمین ملکوت دارد، آسمان ملکوت دارد، اعمال انسان ملکوت دارد، و نماز یکی از کارهایی است که انسان انجام میدهد لذا دارای صورت ملکوتی است.
 [اسرار و اداب نماز - ۳ - اهمیت درک باطن نماز - صفحه ۲۲] 

در سورۀ مبارکه مؤمنون آیه ۸۸ میفرماید: «قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ» از اختصاصات خداوند تبارک و تعالی اینست که باطن هر چیزی در اختیار اوست،
یعنی علاوه بر اعمال ظاهری ما که به طور قطع محتاج عنایت و لطف و ارادۀ حق تعالی بوده و بدون او هیچ هستیم، در باطن اعمال هم فقط اوست که میتواند تصرف کند و آن را توسعه یا ضیق بدهد، باطن را نسبت به افراد و اعمال مختلف کم و زیاد کند، چرا که باطن و ملکوت هر چیزی در تحت قدرت حق تعالی است.
 [اسرار و اداب نماز - ۳ - اهمیت درک باطن نماز - صفحه ۲۳] 

در آیۀ دیگر میفرماید: «وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ»؛۱ یعنی ما به ابراهیم ملکوت آسمان و زمین را نشان دادیم، برای اینکه او اهل یقین بشود. 

همچنین در آیه «وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ»؛۲ خداوند می فرماید خزانه اصلی هر چیزی [مثل نماز] در نزد ماست.
 [اسرار و اداب نماز - ۳ - اهمیت درک باطن نماز - صفحه ۲۳] 

پس بدانیم همۀ اجزاء نماز و آنچه که مرتبط با نماز است، از شرایط نماز، مقدمات، مقارنات، منافیات، تعقیبات، دارای اسرار است.
مثلاً امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: 
«مَن تَوَضَّأَ مِثلَ وُضُوئِی وَقَالَ مِثلَ قَولِی خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَتَعَالَی مِن کُلِّ قَطرَةٍ مَلَکاً یُقَدِّسُهُ وَیُسَبِّحُهُ وَیُکَبِّرُهُ فَیَکتُبُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ثَوَابَ ذَلِکَ لَهُ إِلَی یَومِ القِیَامَةِ» [۱] این خود یکی از اسرار طهارت است، انسان که وضو میگیرد، قطرات آب وضو از دست او جاری میشود، امیر المؤمنین میفرماید اگر کسی بتواند مثل وضوی من وضو بگیرد و ذکر و دعایی که من در حال وضو میگویم را بگوید خداوند در ازای هر قطره از آب وضوی او ملکی را خلق میکند که این ملک خدا را تقدیس و تسبیح میکند و «یکبّره» خدا را تکبیر میگوید. ببینید چه نتیجه ای بر این باطن مترتب است که این ملک تا روز قیامت تسبیح خدا میگوید و ثوابش را برای این شخصی که وضو گرفته است مینویسد و ثبت میکند.
----------
[۱]: (۱) من لا یحضره الفقیه: ج ۱، ص ۴۳۱.
 [اسرار و اداب نماز - ۳ - اهمیت درک باطن نماز - صفحه ۲۴] 

۴ - موارد اختلاف باطن اعمال

در این بحث، ما مشی بزرگانی مثل مرحوم شهید ثانی رضوان الله تعالی علیه را دنبال و معنای عام از سرّ را ارائه میکنیم. 
یعنی درباره آداب نماز (مثل حضور قلب و خشوع) و حکمت نماز (مانند اینکه نماز معراج مؤمن و ناهی از فحشاء و منکر است) هم صحبت خواهیم کرد.
 [اسرار و اداب نماز - ۴ - موارد اختلاف باطن اعمال - صفحه ۲۵] 

مطلب درخور اهمیت این است اسرار نماز به اختلاف افراد و به اختلاف زمانها و مکان ها مختلف است،
 [اسرار و اداب نماز - ۴ - موارد اختلاف باطن اعمال - صفحه ۲۵] 

در روایات وارد شده: 
«إِنَّ الصَّلَاةَ إِذَا ارتَفَعَت فِی أَوَّلِ وَقتِهَا رَجَعَت إِلَی صَاحِبِهَا وَهِیَ بَیضَاءُ مُشرِقَةٌ تَقُولُ حَفِظتَنِی حَفِظَکَ اللَّهُ وَإِذَا ارتَفَعَت فِی غَیرِ وَقتِهَا بِغَیرِ حُدُودِهَا رَجَعَت إِلَی صَاحِبِهَا وَهِیَ سَودَاءُ مُظلِمَةٌ تَقُولُ ضَیَّعتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ» نمازی که انسان در اول وقت میخواند به صورت یک نور سفید و درخشان به عالم بالا میرود و بعد به همین صورت برمی گردد و به نمازگزار میگوید 
«حَفِظتَنِی حَفِظَکَ اللَّهُ» [۱] تو مرا حفظ کردی خدا تو را حفظ کند. اما نمازی که انسان آخر وقت میخواند به طرف او برگردانده میشود اما نه به صورت یک نور درخشان، و شاید آن نماز را به صورت او بزنند، لذا به نمازگزار میگوید 
«ضَیَّعتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ» تو مرا ضایع کردی، خدا تو را ضایع کند. 
ما از همین حدیث میتوانیم بفهمیم که نماز اول وقت یک باطن و نماز آخر وقت باطن دیگری دارد،
----------
[۱]: (۱) کافی، چاپ اسلامیه: ج ۳، ص ۲۶۸.
 [اسرار و اداب نماز - ۴ - موارد اختلاف باطن اعمال -
اسرار نماز 1 1 صفحه ۲۶] 

همچنین نمازی که از یک فرد جاهل صادر میشود سرّ و باطن و حقیقتش قابل مقایسه با نمازی که یک عالم انجام میدهد نیست. همچنین باطن نماز خوبان عالم نیز با هم متفاوت است.

مثلاً امام سجّادی که در عبادت به عنوان زین العابدین و سجّاد ملقب است و بر حسب روایات معتبر در هر روز هزار رکعت نماز میخواندند، میفرمایند: 
«رضیت أن یکون جمیع هذه الصلوات مقابلةً لرکعتین من صلاة أمیر المؤمنین علیه السلام» حضرت فرمودند من راضی هستم خدا تمام نمازهای من را مقابل ثواب دو رکعت نماز امیر المؤمنین قرار دهد. 
یعنی باطن نماز امیر المؤمنین حتی با باطن نماز امام سجّاد علیه السلام هم مختلف است، باطن نماز امیرالمؤمنین قابل مقایسه با نماز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیست.
 [اسرار و اداب نماز - ۴ - موارد اختلاف باطن اعمال -اسرار نماز فاضل لنکرانی صفحه ۲۶] 

سرّ اینکه ما در روایات میبینیم اگر کسی در مسجد الحرام نماز بخواند ثواب صد هزار 
رکعت نماز یا در مسجد النّبی ثواب ده هزار رکعت را به او میدهند، این است که باطن این نمازها مختلف است و إلاّ به حسب ظاهر چه فرقی میکند؟ چه بسا آن کسی که نمازش را در مسجد النّبی بخواند طولانی تر و با قرائت بهتری بخواند، سورههای بزرگ و طولانی قرآن را بخواند اما مع ذلک باطن این نماز با باطن نماز در مسجد الحرام تفاوت دارد. یعنی اختلاف مکان موجب اختلاف باطن نماز است.

 [اسرار و اداب نماز - ۴ - موارد اختلاف باطن اعمال - اسرار نماز فاضل لنکرانی ، صفحه ۲۷] 

اینکه توصیه شده که نماز را به جماعت بخوانیم، چون نماز جماعت باطنی جدا از نماز فرادی دارد، یا توصیه شده که حتماً نمازمان را در مسجد بخوانیم، چون نماز در خانۀ خدا، ولو جماعتی هم نباشد، با نماز فرادایی که در منزل میخواند از نظر باطن مختلف است. یعنی نماز در مسجد یک باطنی دارد و نماز در منزل باطن دیگری دارد. 

 [اسرار و اداب نماز - ۴ - موارد اختلاف باطن اعمال - اسرار نماز فاضل لنکرانی، صفحه ۲۷] 

۵ - نماز راه رسیدن به حقایق
امام حسن عسکری علیه السلام: 
إِنَّ الوُصُولَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ سَفَرلا یدرَکُ إِلاّ بِامتِطَاء اللَّیل؛ [۱] 
رسیدن به خداوند عزّ وجّل سفری است که میسّر نمی شود، مگر به شب زنده داری.
----------
[۱]: (۱) بحار الأنوار: چاپ بیروت، ج ۷۵، ص ۳۸۰.

اسرار نماز فاضل لنکرانی

حضرت میفرماید: 
وصول به خداوند میسر است، راه دارد، برای ما انسانهای معمولی هم امکان دارد اما «سفرٌ»، این یک سفر است که باید با حرکت و عمل و تلاش همراه باشد 
«لا یدرکُ إلاّ بامتطاء اللّیل» تنها مرکبی که خیلی به صورت راهوار انسان را به خداوند تبارک و تعالی میرساند شب زنده داری است و عرض شد هر نمازی یک باطن مخصوص دارد. نماز واجب یک باطن، نماز مستحب باطنی دیگر دارد، نماز نافلۀ شب یک باطن و نافلۀ روز باطن دیگری دارد، ما نباید از این حقایق غافل شویم.
 [اسرار و اداب نماز - ۵ - نماز راه رسیدن به حقایق - صفحه ۳۰] 
همچنین طبق این روایت، وصول به حقایق نماز و اسرار آن از غیر طریق نماز مقدور و میسّر نیست و اگر کسی چنین خیالی کند، در اشتباه و خیال باطل است. برای رسیدن به باطن نماز فقط از این ظاهر باید عبور کرد، باید نماز را با شرایط خود و رعایت تمام احکام و جزئیات و دقایقش انجام داد.
 [اسرار و اداب نماز - ۵ - نماز راه رسیدن به حقایق - اسرار نماز فاضل لنکرانی ، صفحه ۲۸] 

چرا ما از نمازهایمان احساس خستگی میکنیم؟ و آن را یک سختی و تکلّف برای خود حساب میکنیم؟

اگر به باطن و حقیقت نماز که همان وصول الی الله است و مشاهدۀ معبود است را مورد توجّه قرار بدهیم آن گاه انسان از خواندن نماز احساس خستگی نمی کند، علت تمام خستگیها و ناراحتیها دور بودن از حقیقت نماز است.

علت اینکه ائمه طاهرین علیهم السلام در یک شبانه روز هزار رکعت نماز میخواندند اما برای ما همین چند رکعت نماز واجب بسیار سخت است، این است که آنها تمام عیش و لذت خود را، تمام حقیقت و هستی خود را در نماز میدیدند، لذا هیچ احساس خستگی نمی کردند.
 [اسرار و اداب نماز - ۵ - نماز راه رسیدن به حقایق - اسرار نماز فاضل لنکرانی ، صفحه ۲۹] 

نه تنها ائمۀ ما بلکه اصحاب ائمه گاهی اوقات به این مراتب میرسیدند، مثلاً در مورد ربیع بن خثیم این حکایت نقل شده که 
«کان یسهر باللیل إلی الفجر فی رکوع واحد» [۱] از اول نیمه شب تا طلوع فجر در در حال رکوع بود و خداوند را مناجات میکرد، این فرد یکی از تربیت شدگان امیر المؤمنین علیه السلام است، وقتی هم که صبح میشد یک آهی میکشید و میگفت: 
«آه سبق المخلصون و قطع بنا» مخلصون از ما سبقت گرفتند و راه وصول به خداوند تبارک و تعالی را طی میکنند و ما عقب مانده ایم، این «آه» بندگان خالص خداست. 
شما مقایسه ای کنید ما در این زندگی دنیوی «آه» را در امور مادی زودگذر 
غیر قابل بقاء و ناچیز میگوئیم، آه از دست دادن مقام، آه از دست دادن ثروت، آه از دست دادن قدرت، اما بندگان خالص خدا آه را در چه مواردی به کار میبرند؟ 
----------
[۱]: (۱) مصباح الشریعه، ترجمه مصطفوی: ص ۶۲.
 [اسرار و اداب نماز - ۵ - نماز راه رسیدن به حقایق - اسرار نماز فاضل لنکرانی ، صفحه ۲۹] 

در روایت امام حسن عسکری علیه السلام؛ حضرت میفرماید: 
«الوصول إلی الله عزّوجلّ» معنایش این است که وصول به خداوند میسر است، راه دارد، برای ما انسانهای معمولی هم امکان دارد اما «سفرٌ»، این یک سفر است که باید با حرکت و عمل و تلاش همراه باشد 
«لا یدرکُ إلاّ بامتطاء اللّیل» تنها مرکبی که خیلی به صورت راهوار انسان را به خداوند تبارک و تعالی میرساند شب زنده داری است و عرض شد هر نمازی یک باطن مخصوص دارد. نماز واجب یک باطن، نماز مستحب باطنی دیگر دارد، نماز نافلۀ شب یک باطن و نافلۀ روز باطن دیگری دارد، ما نباید از این حقایق غافل شویم،
 [اسرار و اداب نماز - ۵ - نماز راه رسیدن به حقایق - اسرار نماز فاضل لنکرانی صفحه ۳۰] 

۶-۷ - نماز جامع اسرار همه عبادات 
امام باقر علیه السلام میفرماید: 
أَوَّلَ مَا یُحَاسَبُ العَبدُ عَلَیهِ الصَّلاةُ فَإِن قُبِلتَ قُبِلَ مَا سِوَاهَا وَإِن رُدَّت رُدَّ مَا سِوَاهَا؛ [۱] 
اول چیزی که از بنده مورد محاسبه و سؤال قرار میگیرد، نماز است؛ اگر مورد قبول قرار گیرد سایر اعمال نیز قبول میشوند و اگر رد شود غیر آن نیز پذیرفته نمی شود.
----------
[۱]: (۱) فلاح السائل: ص ۱۲۷.

نماز مهمترین عبادت در میان عباداتی است که خداوند تبارک و تعالی برای بشر قرار داده، از همین جهت «اسرار نماز» مهمترین اسرار است
 [اسرار و اداب نماز - ۶-۷ - نماز جامع اسرار همه عبادات - اسرار نماز فاضل لنکرانی صفحه ۳۱] 

همچنین طبق روایت امام باقر علیه السلام نماز مهمترین عبادت است، انسان عابد با هیچ وسیله ای مثل نماز نمی تواند خداوند تبارک و تعالی را عبادت کند.
 [اسرار و اداب نماز - ۶-۷ - نماز جامع اسرار همه عبادات -اسرار نماز فاضل لنکرانی صفحه ۳۱] 

ای برادران و ای خواهران؛ آنطوری که خداوند تبارک و تعالی نسبت به نماز اهمیت میدهد، اگر ما به مقدار یک دهم به آن توجّه کنیم بدانید بسیاری از مشکلات مان حل میشود، بزرگان ما معضلات از علوم و مسائل غامض فلسفی را به برکت نماز حل میکردند، روح انسان به وسیله نماز نه فقط از آلودگیهای گناه دور و مصفّا میشود، بلکه آرامش روحی پیدا می کند و روحی که آرام است ورودش به حقایق علمی بسیار آسان است، روح کدر و دارای ظلمت نمی تواند حتی کوچکترین مسائل جزئی خودش را حل کند.
 [اسرار و اداب نماز - ۶-۷ - نماز جامع اسرار همه عبادات -اسرار نماز فاضل لنکرانی صفحه ۳۲] 

باید به نماز اهمیت بسیار زیادی بدهیم، مبادا طوری بشود که پنجاه سال از عمرمان بگذرد و خدای نکرده مشمول آن روایتی شویم که امام صادق علیه السلام فرمود خداوند حتی یک نماز او را قبول نکرده است:
«وَاللَّهِ إِنَّهُ لَیَأتِی عَلَی الرَّجُلِ خَمسُونَ سَنَةً وَمَا قَبِلَ اللَّهُ مِنهُ صَلَاةً وَاحِدَةً فَأَیُّ شَیءٍ أَشَدُّ مِن هَذَا»؛ [۱]
خدایی که ناچیزترینها را میپذیرد و نسبت به امور عبادی بندگان سخت گیر نیست، اما ما چقدر شقاوت و ظلمت در خود ایجاد کردیم که آن کریم مطلق هیچ چیز از اعمال و نمازهای پنجاه ساله ما را قبول نکرده باشد.
----------
[۱]: (۱) کافی، چاپ اسلامیه: ج ۳، ص ۲۶۹.
 [اسرار و اداب نماز - ۶-۷ - نماز جامع اسرار همه عبادات -اسرار نماز فاضل لنکرانی صفحه ۳۳]